Mọi mô hình dự báo thống kê uy tín đều xếp Bồ Đào Nha vào nhóm ứng viên vô địch World Cup 2026 trước khi giải đấu khởi tranh. Chỉ cần nhìn vào danh sách cầu thủ của HLV Roberto Martinez cũng đủ để thấy chất lượng nhân sự mà ông sở hữu thuộc hàng đầu thế giới, thậm chí chỉ có thể xếp sau tuyển Pháp của Didier Deschamps.
Tuy nhiên, bất chấp chiều sâu và đẳng cấp đội hình, Bồ Đào Nha chỉ giành quyền vào vòng knock-out với thành tích 1 thắng, 2 hòa, đứng nhì bảng K và chạm trán Croatia ở vòng 1/16. Cơ hội tiến sâu vẫn còn rất lớn, nhưng vẫn tồn tại một câu hỏi: Bồ Đào Nha có thực sự mạnh?
Về phong cách chơi, Martinez muốn đội bóng kiểm soát thế trận bằng bóng, áp đảo thời lượng cầm bóng và nhanh chóng đoạt lại quyền kiểm soát sau khi mất bóng.
Với chất lượng kỹ thuật ở tuyến giữa, bộ ba Vitinha, Joao Neves và Bruno Fernandes đủ khả năng chi phối bất kỳ trận đấu nào khi cầm bóng. Tuy nhiên, việc họ có thể trở thành đội phòng ngự không bóng hay nhất giải hay không vẫn còn gây nhiều tranh cãi.
 |
Bồ Đào Nha từng thắng Uzbekistan 5-0 ở lượt trận thứ hai, nhưng chỉ tạo ra một cú sút trúng đích trước CHDC Congo và tịt ngòi trước Colombia. Điều đó phản ánh khả năng tạo cơ hội của họ chưa đạt kỳ vọng.
Việc xuyên thủng các hàng phòng ngự lùi sâu vốn không hề dễ dàng. Bồ Đào Nha cùng Tây Ban Nha, Anh, Hà Lan và Bỉ đều từng đánh rơi điểm ở vòng bảng trước những đối thủ phòng ngự số đông và bó hẹp không gian.
Khi Vitinha đá thấp nhất hàng tiền vệ, hai trung vệ của Bồ Đào Nha thường giãn rộng trong giai đoạn triển khai bóng, hoặc một hậu vệ biên bó vào trong để hình thành hàng thủ ba người. Cách bố trí này giúp Martinez đẩy năm cầu thủ lên áp sát hàng phòng ngự đối phương, đồng thời tạo chiều ngang tối đa nhằm kéo giãn đội hình đối thủ.
 |
Đó là phương án tấn công được sử dụng khá rõ trước CHDC Congo, nhưng càng về cuối trận lại xuất hiện ít hơn. Khi phần lớn thời gian bóng chỉ luân chuyển trước khối phòng ngự đối phương, sức tấn công của Bồ Đào Nha trở nên ngày càng tĩnh và thiếu đột biến.
Ronaldo vẫn là tâm điểm
Không thể tránh khỏi việc nhắc đến Cristiano Ronaldo. Tiền đạo 41 tuổi ghi hai bàn thắng đẹp trước Uzbekistan, nhưng gần như bị phong tỏa trong hai trận còn lại, bất chấp nỗ lực của anh và các đồng đội trong việc hướng các đợt tấn công về phía mình.
Nhiều ý kiến chỉ trích khả năng di chuyển đã suy giảm của Ronaldo, nhưng đánh giá đó thiếu góc nhìn toàn diện. Theo dữ liệu của FIFA, 50% tổng quãng đường Ronaldo di chuyển tại World Cup lần này là đi bộ. Tuy nhiên, Lionel Messi còn có tỷ lệ lên tới 62%. Chỉ 2% số pha di chuyển của Ronaldo là nước rút, trong khi con số của Messi chỉ là 0,9%.
Nhiều ngôi sao lớn tại giải đấu đều cần đồng đội bù đắp điểm yếu để phát huy tối đa điểm mạnh. World Cup trước là minh chứng rõ ràng khi các đồng đội của Messi hỗ trợ rất nhiều về mặt thể lực, giúp anh tạo nên khác biệt trên hành trình đưa Argentina lên ngôi vô địch.
Ở trận mở màn, Ronaldo thường xuyên đứng trong tư thế việt vị khi CHDC Congo dâng cao. Điều này bị một số người xem là hạn chế, nhưng thực tế đó là cách chơi thông minh của một trung phong nhằm kéo giãn trung vệ đối phương, khiến họ mất tập trung và tạo khoảng trống cho đồng đội khai thác.
Đây cũng là một phương án quen thuộc để phá bẫy việt vị và đã nhiều lần suýt phát huy hiệu quả. Trong một tình huống, Ronaldo đứng việt vị và không bị ai theo kèm. Trong khi đó, Bruno Fernandes và Pedro Neto có pha di chuyển hai nhịp rất thông minh giúp Neto thoát xuống phía sau hàng thủ CHDC Congo.
 |
Khi Neto chuẩn bị căng ngang, Ronaldo đã trở lại vị trí hợp lệ và vượt lên trước các hậu vệ để băng vào dứt điểm. Một tình huống tương tự diễn ra trước Uzbekistan khi Joao Neves mở bóng cho Joao Cancelo bên cánh phải. Đường chuyền ngang cho Ronaldo chỉ khả thi nhờ vị trí việt vị ban đầu của đội trưởng Bồ Đào Nha.
Trước trận gặp Uzbekistan, Martinez từng nói: "Khi có bóng, chúng tôi cần cá tính mạnh mẽ và một tầm nhìn rõ ràng để tiếp cận vòng cấm đối phương. Chúng tôi cần một cầu thủ biết cách tạo khoảng trống và Cristiano là người giỏi nhất ở điều đó. Các số liệu thống kê đã chứng minh điều ấy. Cậu ấy là một biểu tượng. Những pha di chuyển và cách tạo khoảng trống của Cristiano chính là mảnh ghép cuối cùng hoàn thiện chiến thuật của chúng tôi."
Chiến thuật này chỉ thực sự phát huy hiệu quả trước các đối thủ yếu hơn, khi Bồ Đào Nha là đội kiểm soát bóng vượt trội. Tuy nhiên, khi gặp những đội mạnh hơn, đây lại là điều khiến người hâm mộ Bồ Đào Nha lo ngại.
Dẫu vậy, những pha hoán đổi vị trí đó vẫn là một trong những phương án tấn công hiệu quả nhất của Martinez. Việc kéo giãn hàng thủ theo chiều ngang là chưa đủ. Bồ Đào Nha cần thêm những pha chạy chỗ theo chiều dọc để khai thác khoảng trống phía sau hàng phòng ngự.
Sự hiện diện của Ronaldo vẫn tạo ra tác động rõ rệt. Những pha di chuyển của anh kéo hàng thủ CHDC Congo dâng theo, mở ra khoảng trống để Nuno Mendes băng xuống phía sau. Martinez chắc chắn mong muốn đội bóng tạo ra nhiều tình huống như vậy hơn.
Vấn đề không chỉ nằm ở Ronaldo
Vitinha và Joao Neves phối hợp rất ăn ý tại Paris Saint-Germain nhờ khả năng điều tiết nhịp độ, trong khi các cầu thủ tấn công liên tục hoán đổi vị trí khiến đối thủ rất khó theo kèm. Ngược lại, Ronaldo hiện chơi tiết kiệm sức hơn, chủ yếu hoạt động trong phạm vi giữa hai cột dọc, khiến hàng công Bồ Đào Nha kém linh hoạt.
Khi các đợt tấn công trở nên dễ đoán, khả năng kiểm soát bóng của họ cũng thiếu sự sắc bén so với thứ bóng đá mà Vitinha và Joao Neves quen thuộc ở cấp CLB. Tuy nhiên, đây không hoàn toàn là vấn đề của Ronaldo và việc đơn giản thay anh bằng Goncalo Ramos sẽ không thể giải quyết tất cả.
Một câu hỏi khác cần được đặt ra đó là Bernardo Silva, Joao Felix và Bruno Fernandes đều sở hữu kỹ thuật rất tốt khi chơi phía trên Vitinha và Joao Neves, nhưng liệu hồ sơ chuyên môn của họ có quá giống nhau?
Bồ Đào Nha thường xuyên phối hợp ở hai biên bằng những cầu thủ xử lý tốt trong không gian hẹp. Tuy nhiên, khi quá nhiều người cùng muốn nhận bóng vào chân, những đường chuyền đó đôi khi không đủ sức gây áp lực lên hàng phòng ngự đối phương.
Việc kéo giãn đối thủ rồi chuyển cánh là phương án hợp lý, nhưng đổi lại khu vực trung lộ thường thiếu người xâm nhập vòng cấm. Những pha chạy chỗ phía sau hàng thủ chủ yếu đến từ Nuno Mendes hoặc Pedro Neto.
 |
Trước Uzbekistan, Bồ Đào Nha nguy hiểm nhất khi đưa bóng ra biên rồi thực hiện các quả tạt sớm.
Dù có thể không làm hài lòng một vài ngôi sao, việc sử dụng Rafael Leao, mẫu cầu thủ giàu khả năng rê bóng, thay cho một cầu thủ thiên về nhận bóng vào chân, kết hợp cùng Neto ở cánh đối diện, có thể mang lại sự cân bằng hơn cho hàng công và mở ra thêm khoảng trống.
Những dấu hỏi nơi hàng thủ
Martinez có thể hài lòng khi Bồ Đào Nha chỉ thủng lưới một bàn sau ba trận vòng bảng. Dù vậy, trận mở màn trước CHDC Congo cũng cho thấy những dấu hiệu đáng lo khi đối thủ nhiều lần phản công nguy hiểm.
Khả năng hỗ trợ phòng ngự hạn chế của Ronaldo vẫn gây tranh cãi, nhưng Martinez đã xây dựng hệ thống pressing 1 đấu 1 ở phần sân đối phương, trong đó Ronaldo ở lại trung lộ để kiểm soát thủ môn và trung vệ xa bóng nếu đối phương thoát pressing.
Khi lùi về phòng ngự thấp, Pedro Neto thường được kéo xuống tạo thành hàng thủ năm người, giúp tuyến phòng ngự dễ dàng bọc lót theo chiều ngang.
Tín hiệu đáng lo nhất xuất hiện ở trận gặp Colombia. Đội bóng Nam Mỹ tung ra tới 24 cú sút, nhiều nhất mà một đối thủ tạo ra trước Bồ Đào Nha tại một trận World Cup. Trước đối thủ có chất lượng cao hơn, Bồ Đào Nha không thể ngăn Colombia triển khai bóng từ tuyến dưới.
Hàng tiền đạo pressing theo dạng lệch tầng, trong khi Vitinha và Ruben Neves theo người ở trung lộ, nhưng hệ thống này dễ dàng bị vượt qua. Khoảng trống giữa sân quá lớn giúp Colombia liên tục đổi hướng tấn công và đưa bóng vào khu vực nguy hiểm.
Đối thủ Croatia tới đây hứa hẹn còn là bài kiểm tra khó hơn về khả năng kiểm soát bóng, đồng nghĩa màn trình diễn phòng ngự của Bồ Đào Nha sẽ chịu nhiều sức ép hơn.
Tuy nhiên, Martinez có thể tham khảo cách tuyển Anh đối đầu Croatia, với trọng tâm là phản pressing, chuyển đổi trạng thái nhanh và khai thác khoảng trống phía sau thay vì cố xuyên phá khối phòng ngự lùi sâu.
Bàn thắng thứ hai của Ronaldo vào lưới Uzbekistan là ví dụ điển hình. Bồ Đào Nha nhanh chóng áp sát với sáu cầu thủ quanh điểm rơi, Joao Felix chuyền nhanh cho Bruno Fernandes trước khi tiền vệ này dẫn bóng phản công và kiến tạo cho Ronaldo ghi bàn.
Martinez từng trải qua nhiệm vụ khai thác tối đa thế hệ vàng của tuyển Bỉ. Bài toán sử dụng Ronaldo không chỉ là vấn đề chính trị trong phòng thay đồ, mà còn liên quan đến những câu hỏi chiến thuật sâu rộng hơn.
Bồ Đào Nha từng vô địch EURO 2016 sau khi hòa cả ba trận vòng bảng. Nhưng những gì đã thể hiện tại World Cup 2026 cho thấy họ sẽ phải nâng tầm thêm một bậc nữa nếu muốn góp mặt ở những vòng đấu cuối cùng của giải.
